Οι Χαμένοι Νικητές του Καπιταλισμού

Αλέξανδρος Πιστοφίδης

«Ο πλούτος αυτού του κόσμου δημιουργήθηκε με την εργασία και όχι με το χρυσό ή το ασήμι».   

Adam Smith «Ο πλούτος των εθνών» 1790,κεφ.5,2

«Τα κινέζικα μεροκάματα...Αυτός είναι τώρα ο σκοπός στο  κοντινό μέλλον των ευρωπαϊκών μισθών…..». 

Karl Marx «Κεφάλαιο» 1867 , σελίδα  622 & 885

Είναι αλήθεια...

...ότι όταν το 1989 κατέρρευσε το προπύργιο του λεγόμενου υπαρκτού σοσιαλισμού, η Σοβιετική Ενωση, ζητωκραύγασαν, όχι μόνο οι ανά τον κόσμο  υπέρμαχοι του αγοραίου καπιταλιστικού συστήματος αλλά ακόμη και πολλοί Μαρξιστές, για τους οποίους,  το μοντέλο που οικοδομήθηκε στη Σοβιετική Ενωση δεν είχε και πολλή σχέση μ’ αυτό που είχε στο μυαλό του ο Καρλ Μαρξ. 

Δεν είναι όμως αλήθεια, ότι όλοι οι υπέρμαχοι του Καπιταλισμού ζητωκραύγασαν για την ήττα του αντιπάλου δέους. Πολλοί, άρχισαν να εκφράζουν την ανησυχία τους. Ο συντηρητικός κοινωνιολόγος Niklas Luhmann,  δε δίστασε μάλιστα να εκφράσει την απορία του, για το ότι, «ο Σοσιαλισμός κατέρρευσε πριν τον Καπιταλισμό», αφού ο Καπιταλισμός ήταν γι αυτόν απ’ τη φύση του καταδικασμένος να καταρρεύσει. Το αξιοπερίεργο είναι, ότι ολοένα και περισσότεροι υποστηρικτές του Καπιταλισμού, προσπαθούν με μαρξιστικά επιχειρήματα να ερμηνεύσουν τη σημερινή κρίση του και έχουν τους λόγους τους, αφού ο Μαρξ ήταν ο πρώτος που μίλησε για τις κυκλικές κρίσεις του σαν συνέπεια της υπερπαραγωγής, όταν όλοι οι άλλοι οικονομολόγοι και φιλόσοφοι, ακόμη και ο Adam Smith, πίστευαν στην αέναη και απρόσκοπτη ανάπτυξή του.

Ακόμη και ένας απλός ανεξάρτητος παρατηρητής, βλέπει σήμερα, ότι ο σύγχρονος Παγκοσμιοποιημένος Καπιταλισμός μεταμορφώνεται σιγά-σιγά αλλά σταθερά, σε ένα ανεξέλεγκτο τέρας με καννιβαλιστικές διαθέσεις.  Δεν περιορίζεται πλέον, όπως τον ξέραμε, μόνο στην οικονομία της αγοράς. Εχει μεταμορφωθεί ήδη σε μια παγκόσμια κοσμοθεωρία που αποφασίζει,  όχι μόνο για τον τρόπο της  ζωής όλων μας, αλλά και για τον τρόπο της σκέψης μας. Ο Μέγας Αδερφός του Οργουελ δεν είναι πλέον ένας  προσωποποιημένος δικτάτορας αλλά ένας ψυχρός και απρόσωπος μηχανισμός που ακούει στο όνομα ΑΓΟΡΑ , η οποία ακόμη κι αυτή, δεν εμφανίζεται πλέον «ως ένας τεράστιος σωρός από εμπορεύματα», όπως στο παραδοσιακό παζάρι, αλλά ως ένα αόρατο κέντρο διαχείρισης άϋλων τίτλων και αναδιανομής πλούτου από τους πολλούς σε ολοένα λιγότερους. Αυτήν την εξέλιξη δεν τη βλέπουν μόνο όσοι, από συνήθεια και συντήρηση,  πιστεύουν σ’ αυτό που εύχονται.

Κανείς δεν μπορεί να αμφισβητήσει την τεράστια προσφορά του Καπιταλισμού στην ανάπτυξη της ανθρωπότητας. Ενας μάλιστα από τους πιο ενθουσιώδεις θαυμαστές του ήταν ο ίδιος ο προφήτης της κατάρρευσής του, ο Καρλ Μαρξ, ο οποίος ακόμη και στο «Κομμουνιστικό Μανιφέστο», το οποίο γράφτηκε σε ένα απλοϊκό ύφος γιατί απευθυνόταν σε απλούς ανθρώπους, έγραφε γεμάτος θαυμασμό για την κινητήρια δύναμη του καπιταλισμού, την Αστική Τάξη, απ’ την οποία προερχόταν και ο ίδιος:«η αστική τάξη είναι εκείνη η δύναμη η οποία έπαιξε τον πιο επαναστατικό ρόλο στην ιστορία της ανθρωπότητας…αυτή πρώτη απέδειξε ποια αληθινά θαύματα μπορεί να δημιουργήσει ο άνθρωπος πέρα από πυραμίδες, υδραγωγεία, ναούς κ.α. …για να μπορεί όμως αυτή η κοινωνική τάξη να συνεχίσει να υπάρχει, θα πρέπει διαρκώς να προσαρμόζεται στις νέες συνθήκες, να ανανεώνεται και να επεκτείνεται συνεχώς σε νέες αγορές. Αν επιθυμεί τη συνεχή ύπαρξή της, θα πρέπει να συνεχίσει να εγκαθίσταται παντού, σε κάθε σημείο του πλανήτη..». Με λίγα λόγια, αυτό το μοναδικό και ελπιδοφόρο οικονομικο-πολιτικό σύστημα, που προέκυψε από τις λεγόμενες αστικές επαναστάσεις ενάντια στη φεουδαρχία, αρχίζει πλέον για πολλά κοινωνικά στρώματα να εμφανίζεται σαν μια απροσδιόριστη απειλή. Σαν ένα απρόσωπο τέρας, που  διογκώνεται και εξαπλώνεται  διαρκώς εκεί όπου υπάρχει ακόμη τροφή, δηλαδή κέρδος, και  όταν φεύγει αφήνει πίσω του μόνο αχρείαστα υπολείμματα.                                                                            

Η ψυχή του αγοραίου καπιταλιστικού συστήματος είναι το κέρδος. Δίχως  συνεχείς επενδύσεις,  αυτό το σύστημα, του οποίου το όνομα υποδηλώνει το χαρακτήρα του, (Capital-Κεφάλαιο-Κέρδος-Χρήμα) είναι καταδικασμένο σε κατάρρευση. Για να μπορεί όμως να επενδύει διαρκώς θα πρέπει να  έχει διαρκώς κέρδη.  Αυτό δεν είναι απλώς μια αυθαίρετη ιδέα κάποιων εχθρών του, αλλά των ίδιων των υποστηρικτών του αγοραίου καπιταλιστικού συστήματος. Το σημερινό πρόβλημά  του, δεν είναι ότι δεν υπάρχει χρήμα στην αγορά. Υπάρχει και μάλιστα σε υπεραφθονία, αφού στο μεγαλύτερο ποσοστό του είναι πλασματικό-φούσκα. Το πρόβλημα είναι ότι εκείνοι που το έχουν δεν έχουν την παραμικρή διάθεση να το επενδύσουν σε παραγωγικές επενδύσεις, όταν μπορούν να έχουν περισσότερα κέρδη από χρηματιστηριακά παιχνίδια.(η εμμονή της  Τρόϊκας για ιδιωτικοποιήσεις, για τη μείωση του κατώτατου μισθού,  ακόμη και η πρότασή της τα supermarkets να πωλούν φάρμακα έχει σχέση μ’ αυτήν τη λογική της δημιουργίας ικανοποιητικών κερδών για παραγωγικές επενδύσεις). Το κεφάλαιο λοιπόν δεν είναι τίποτα παραπάνω από αποταμιευμένη εργασία, δηλαδή νεκρή εργασία, που για να μπορεί να υπάρχει χρειάζεται να καταβροχθίζει διαρκώς ζωντανή εργασία και πάει εκεί που υπάρχει μπόλικη, φτηνή αλλά και «καθαρόαιμη» εργασία.

Κέρδη λοιπόν, ολοένα και περισσότερα κέρδη, αυτός είναι ο υπέρτατος νόμος του αγοραίου καπιταλιστικού συστήματος και όπως όλοι γνωρίζουμε, όλα στη φύση έχουν κάποια όρια. Αυτά  τα όρια λοιπόν αρχίζουν να γίνονται ορατά ακόμη και από επιχειρηματίες, οι οποίοι, στο όνομα της ανταγωνιστικότητας, νιώθουν να συνθλίβονται κάτω από τις συνεχείς πιέσεις για ολοένα περισσότερα κέρδη με παράλληλη μείωση του μισθολογικού κόστους, για ολοένα αυξανόμενη παραγωγικότητα της εργασίας με ότι αυτό συνεπάγεται για τους εργαζόμενους, για ολοένα μεγαλύτερα μεγέθη με ότι αυτό συνεπάγεται για τις μικρές επιχειρήσεις, τα μικρά κράτη και το περιβάλλον, για ολοένα καλύτερο και αυτοματοποιημένο τεχνολογικό εξοπλισμό με ότι αυτό συνεπάγεται για την ανεργία, για ολοένα και περισσότερα πράγματα δίχως περιορισμούς και όρια., με μοναδικό όριο την ολοένα και μεγαλύτερη υποβάθμιση και εκμετάλλευση της εργασίας κι αυτό είναι το πρόβλημα για τα εκατομμύρια και τα δισεκατομμύρια των ανθρώπων που το μόνο εμπόρευμά τους είναι η εργατική τους δύναμη. Το να γίνουμε όλοι επιχειρηματίες δε γίνεται, ακόμη κι αν το θέλαμε όλοι. Ηδη κάποιοι ειλικρινείς θεωρητικοί του νεοφιλελευθερισμού, όπως ο Τζον Γκρέϊ του  LSE το λένε ξεκάθαρα:«η μεσαία αστική τάξη είναι εκείνη που της χρωστάμε την ανάπτυξη του Καπιταλισμού και της Δημοκρατίας. Την ευχαριστούμε γι αυτήν την προσφορά της, τώρα όμως μας κοστίζει πολύ». Τώρα μπορεί να πάει από εκεί που ήρθε, δηλαδή στο Διάολο. Με λίγα λόγια, τώρα που έχει εξαλειφθεί το αντίπαλο δέος του Κομμουνισμού, επιστρέφουμε προς μια νεοφεουδαρχική κοινωνία όπου το 3% τείνει να κατέχει το 30%, το 60% και γιατί όχι ακόμα και το 70% του παγκόσμιου πλούτου. Η μόνη διαφορά έγκειται στο ότι, οι νέοι φεουδάρχες δε θα ασκούν την εξουσία λόγω αριστοκρατικής προέλευσης και «ελέω Θεού» αλλά λόγω άλλων επίκτητων «δεξιοτήτων» και «ελέω Χρήματος», που είναι ο σύγχρονος Θεός.  

Και το απλό ερώτημα είναι,  σε έναν πλανήτη, που σε όλα τα μεγέθη πόρων και δυνατοτήτων υπάρχουν όρια,  που, ποια είναι αυτά τα όρια στο επιχειρείν, που και πότε σταματά επιτέλους αυτός ο δίχως περιορισμούς και όρια ο ανταγωνισμός και που σταματά η μείωση του μισθολογικού κόστους; Διότι ακόμη κι αν επιστρέψουμε σε ένα είδος σύγχρονης δουλοκτητικής κοινωνίας, γίνει δηλαδή αυτό   που πρέσβευε ο δήθεν φιλελεύθερος βέλγος οικονομολόγος του 19^ου    αιώνα, ο Molinari, «οι εργάτες να θεωρούνται  σαν πραγματικές μηχανές, που προσφέρουν μια ορισμένη ποσότητα παραγωγικών δυνάμεων και σαν αντάλλαγμα, να απαιτούν ορισμένα έξοδα συντήρησης, για να μπορούν να λειτουργούν με κανονικό και συνεχή ρυθμό», δε θα αλλάξει τίποτα ή μάλλον θα αλλάξουν τα πάντα. Ποιοι θα αγοράζουν τα παραγόμενα προϊόντα; Οι εξωγήινοι ή το 3%-5% της ανθρωπότητας; Και αφού γίνει ακόμη κι αυτό, μετά; Τι γίνεται μετά;

Ακόμη και επιχειρηματίες νιώθουν ότι είναι θύματα του συστήματος

Προς απογοήτευση άσχετων εχθρών και «φίλων» του Καρλ Μαρξ, θα πρέπει να επισημάνω, πως σαν ιδιαίτερα ευφυής, σε κανένα κείμενό του δεν παρουσιάζει τους καπιταλιστές (κεφαλαιοκράτες ελληνιστί) ως κάποιους κακούς και αιμοσταγείς εκμεταλλευτές. Παρουσιάζει ακόμη και τους κεφαλαιοκράτες-επιχειρηματίες ως άτομα που αγνοούν πως η ιδιοποίηση μέρους της λεγόμενης υπεραξίας(κέρδους) που παράγουν οι εργαζόμενοι γίνεται με έναν τέτοιο τρόπο(μέσα από τον διπλό χαρακτήρα της εργασίας ως ανταλλακτική αξία και αξία χρήσης), που δεν γίνεται αντιληπτός-ορατός ως εκμετάλλευση ούτε από τον ίδιο τον επιχειρηματία. (Όταν μιλάμε για κεφαλαιοκράτες-επιχειρηματίες εννοούμε ανθρώπους που επιχειρούν και όχι τυχοδιώκτες-μεταπράτες όπως είναι στη χώρα μας οι περισσότεροι). 

Δεν είναι λοιπόν λίγοι οι επιχειρηματίες οι οποίοι αισθάνονται μια κοινωνική δέσμευση έναντι των συνεργατών τους και δεν επιθυμούν απολύσεις, ούτε την μετεγκατάστασή τους σε χώρες με φθηνότερο μισθολογικό κόστος, αλλά τους το επιβάλλει ο ανταγωνισμός, η διακύμανση της αξίας των μετοχών στο χρηματιστήριο και εν τέλει η επιβίωση της επιχείρησης.  

Η μαρξιστική έννοια της αποξένωσης των εργατών από τα προϊόντα που οι ίδιοι παράγουν αλλά δεν μπορούν να τα γευτούν, έχει περάσει και στον κόσμο των επιχειρηματιών της πραγματικής οικονομίας, οι οποίοι παράγουν προϊόντα για μια αγορά, η οποία όμως ελέγχεται πλέον πλήρως από τη βούληση και τη διάθεση των τραπεζών. Δεν είναι λίγοι οι επιχειρηματίες σήμερα, που νιώθουν καταπιεσμένοι από το τραπεζικό σύστημα.  Μέχρι και στην Ελβετία, στη χώρα που κυριαρχούν οι  τράπεζες, ο πρόεδρος και ιδιοκτήτης της οικογενειακής εταιρείας των ρολογιών  Swatch, σε συνέντευξή του επιτίθεται με δριμύτητα κατά των τραπεζών λέγοντας :«όλοι υποφέρουμε σήμερα κάτω από την αφόρητη πίεση των τραπεζών». Το χρηματοπιστωτικό σύστημα, το οποίο δημιουργήθηκε για να διευκολύνει το εμπόριο και τις συναλλαγές γενικότερα, αρχίζει και γίνεται το ίδιο η τροχοπέδη  του αγοραίου καπιταλιστικού συστήματος και μερικές φορές ο Κρόνος που τρώει τα παιδιά του, όπως στη χώρα μας. Είναι δεκάδες οι μεγάλες βιομηχανίες της χώρας μας που καταστράφηκαν από τις τράπεζες με τη ληστρική μέθοδο των πανωτοκίων (ΧΡΩΠΕΙ, Πειραϊκή Πατραϊκή, κ.α.).

Όλα στη ζωή και στη φύση έχουν κάποια στάδια εξέλιξης με τελευταίο το στάδιο του θανάτου. Οποιος, επειδή δεν επιθυμεί να συμφιλιωθεί με το θάνατο, νομίζει ότι ο ίδιος, η θρησκεία του ή η πολιτική ιδεολογία του θα υπάρχουν αιώνια, ας συμβουλευτεί νοερά τους σοφούς Σωκράτη, Πλάτων και Αριστοτέλη, που κι εκείνοι πίστευαν ότι η δουλεία ως οικονομικό σύστημα παραγωγής θα υπάρχει για πάντα και πως οι Ολύμπιοι θεοί ήταν  οι μόνοι υπαρκτοί θεοί. Δε νομίζω να πιστεύει κάποιος σήμερα, ότι είναι σοφότερος από αυτούς τους τρεις γίγαντες της αρχαιοελληνικής σκέψης, οι οποίοι όμως διαψεύστηκαν και δεν ήταν οι μόνοι. Όπως έγραψε λίγο πριν το θάνατό του ο ιταλός φιλόσοφος Ν. Bobio «το 50% των επιστημονικών θεωριών που πριν πενήντα χρόνια τις θεωρούσαμε ως τις απόλυτες αλήθειες, σήμερα έχουν πεταχτεί στα σκουπίδια ως ανοησίες».

Όλα πλέον δείχνουν ότι το τραπεζικό σύστημα έχει γιγαντωθεί και έχει εξελιχθεί σε ένα αδηφάγο και απρόσωπο τέρας, το οποίο επιδιώκει να μετατρέψει όλους τους άλλους σε  εξαρτημένους δουλοπάροικους-δανειολήπτες. Δεν είναι μια εξέλιξη που οφείλεται σε θεϊκή βούληση ή στην κακία κάποιων ανθρώπων, π.χ. των τραπεζιτών. Είναι μια νομοτελειακή εξέλιξη όλων των ζωντανών οργανισμών της φύσης για  ολοένα και μεγαλύτερο ζωτικό χώρο, μέχρι οι άλλοι, οι άμεσα θιγόμενοι να τους δείξουν το όριο ανοχής τους.  Αν οι πολλοί, που θίγονται δεν αντιδράσουν μαζικά και δυναμικά, τότε, το μέλλον των νέων γενεών  σ’ ολόκληρο τον κόσμο, φαίνεται ζοφερό. Θα γίνουν όλοι δουλοπάροικοι, ή θα επιστρέψουν σε έναν νέο προστατευτισμό και ακραίο εθνικισμό με τον κίνδυνο ενός νέου Μεσαίωνα.  Οπως και στην εποχή του Σόλωνα, όλα θα εξαρτηθούν απ’ τη διάθεση των νέων να μην υποταχθούν στη μοίρα τους αλλά να αντιδράσουν μαζικά απαιτώντας το δικαίωμα να παραμείνουν ελεύθεροι πολίτες. Αυτόκλητοι σωτήρες, που δε θα είναι δικτάτορες, δεν υπήρξαν ούτε θα υπάρξουν ποτέ.